Chain of Infection

၁။ ကူးစက်ရောဂါ ဖြစ်ပွားမှု ဆက်စပ်ကွင်းဆက် (Chain of Infection)

“Chain of Infection” ဆိုတာကတော့ ရောဂါတစ်ခု ကူးစက်ဖြစ်ပွားဖို့အတွက် လိုအပ်တဲ့ အဓိက အစိတ်အပိုင်းတွေနဲ့ သူတို့ရဲ့ ဆက်စပ်မှုတွေကို ဖော်ပြထားတဲ့ နိယာမ တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီကွင်းဆက်ကို နားလည်ထားရင် ရောဂါတွေကို ဘယ်လိုကာကွယ်ရမယ်၊ ထိန်းချုပ်ရမယ်ဆိုတာကို သိရှိနိုင်ပါတယ်။

ဒီကွင်းဆက်မှာ ပါဝင်တဲ့ အဓိက အစိတ်အပိုင်းတွေကတော့-

• ရောဂါပိုး (Microbial agent)

    ◦ ဒါကတော့ ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်၊ ဘက်တီးရီးယား၊ မှို စတဲ့ ပိုးမွှားတွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

• ရောဂါပိုး ခိုအောင်းရာ (Reservoir)

    ◦ ရောဂါပိုးတွေ ရှင်သန်ပွားများပြီး ခိုအောင်းနေတဲ့ နေရာ၊ ဒါမှမဟုတ် သက်ရှိတွေ (လူ၊ တိရစ္ဆာန်) ဒါမှမဟုတ် သက်မဲ့ပတ်ဝန်းကျင် (ဥပမာ- ရေ၊ မြေကြီး) တွေ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ကျောက်ရောဂါ (smallpox) ဆိုရင် လူကပဲ ရောဂါပိုးခိုအောင်းရာ ဖြစ်ပါတယ်။

• ရောဂါပိုး မူလရင်းမြစ် (Source)

    ◦ ရောဂါပိုးက လက်ခံနိုင်တဲ့ လူဆီကို စတင်ကူးစက်တဲ့နေရာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရောဂါပိုးခိုအောင်းရာ (reservoir) ကပဲ မူလရင်းမြစ် (source) ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

• ထွက်ပေါက် (Portal of exit)

    ◦ ရောဂါပိုးက ရောဂါပိုးခိုအောင်းရာ ဒါမှမဟုတ် မူလရင်းမြစ်ကနေ ဘယ်လိုပုံစံနဲ့ ထွက်ခွာလာလဲဆိုတာကို ဆိုလိုတာပါ။ အဖြစ်များတာကတော့ အသက်ရှူလမ်းကြောင်း၊ အစာခြေလမ်းကြောင်း၊ ဆီး/လိင်လမ်းကြောင်း ဒါမှမဟုတ် အရေပြားက ဒဏ်ရာတွေကနေ ထွက်ခွာတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

• ကူးစက်ပုံ (Mode of transmission)

    ◦ ဒါကတော့ ရောဂါပိုးက မူလရင်းမြစ်ကနေ ရောဂါခံနိုင်ခြေရှိတဲ့ လူဆီကို ဘယ်လိုနည်းနဲ့ ကူးစက်ရောက်ရှိသွားလဲဆိုတဲ့ နည်းလမ်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာ- တိုက်ရိုက်ထိတွေ့မှု (direct physical contact)၊ လေထဲကနေ (airborne)၊ အမှုန်အမွှားတွေကနေ (droplets)၊ ရေ/အစားအစာ (vehicle-borne)၊ ဒါမှမဟုတ် ခြင်/ခရု စတဲ့ သယ်ဆောင်ပေးတဲ့ သက်ရှိတွေ (vector-borne) ကနေ ကူးစက်တာမျိုးတွေ ပါဝင်ပါတယ်။

• ဝင်ပေါက် (Portal of entry)

    ◦ ရောဂါပိုးက ရောဂါခံနိုင်ခြေရှိတဲ့ လူရဲ့ခန္ဓာကိုယ်ထဲကို ဘယ်ကနေ ဝင်ရောက်သွားလဲဆိုတာကို ပြောတာပါ။ ဥပမာ- နှာခေါင်း၊ ပါးစပ်၊ အသက်ရှူလမ်းကြောင်း၊ အစာခြေလမ်းကြောင်း၊ ဆီး/လိင်လမ်းကြောင်း၊ ဒါမှမဟုတ် အရေပြားကနေ ဝင်ရောက်တာမျိုးတွေ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

• ရောဂါခံနိုင်ခြေရှိသူ/လက်ခံသူ (Susceptible host)

    ◦ ဒါကတော့ ရောဂါပိုး ဝင်ရောက်လာတဲ့အခါ ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်တဲ့ လူကို ဆိုလိုပါတယ်။ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ကိုယ်ခံအားစနစ်နဲ့ ကျန်းမာရေးအခြေအနေပေါ် မူတည်ပြီး ရောဂါခံနိုင်ခြေရှိမရှိ ကွာခြားနိုင်ပါတယ်။

၂။ ရောဂါရဲ့ သဘာဝဖြစ်စဉ် (Natural History of Disease)

“Natural History of Disease” ဆိုတာက ရောဂါတစ်ခုဟာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ဘယ်လိုစတင်ဖြစ်ပေါ်ပြီး ဘယ်လိုတိုးတက်ပြောင်းလဲသွားတယ်၊ နောက်ဆုံးမှာ ဘယ်လိုအဆုံးသတ် (ဥပမာ- ပျောက်ကင်းတာ၊ ထိန်းချုပ်နိုင်တာ၊ မသန်မစွမ်းဖြစ်တာ၊ သေဆုံးတာ) အထိ ဘယ်လိုဖြစ်စဉ်တွေ ကြုံတွေ့ရတယ်ဆိုတာကို ဖော်ပြထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို နားလည်ထားခြင်းအားဖြင့်-

• ရောဂါရဲ့ ပြင်းထန်မှုကို သိရှိနိုင်ပါတယ်။

• ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုတွေ စီစဉ်တဲ့အခါ အထောက်အကူပြုပါတယ်။

• လူနာတွေအတွက် ရောဂါကြိုတင်ခန့်မှန်းချက် (prognosis) ကို ပြောပြနိုင်ပါတယ်။

• ရောဂါကာကွယ်ရေးနဲ့ ကုသမှုနည်းလမ်းအသစ်တွေရဲ့ ထိရောက်မှုကို အကဲဖြတ်နိုင်ပါတယ်။

ရောဂါရဲ့ သဘာဝဖြစ်စဉ်မှာ အဓိကအဆင့်တွေ ရှိပါတယ်-

• ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ ရောဂါစတင်ခြင်း (Biologic onset)

    ◦ ဒါကတော့ ရောဂါက ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ စတင်ဖြစ်ပေါ်တဲ့ အချိန်ပါပဲ။ ဒီအချိန်မှာ ဘယ်သူမှ မသိနိုင်သေးဘဲ ရောဂါလက္ခဏာတွေလည်း ပေါ်သေးတာ မဟုတ်ပါဘူး။

• ရောဂါလက္ခဏာ မပြသေးတဲ့အဆင့် (Preclinical phase)

    ◦ ဒီအဆင့်က ရောဂါက ဇီဝဗေဒအရ စတင်ဖြစ်ပြီးသွားပြီ၊ ဒါပေမဲ့ လူနာက ရောဂါလက္ခဏာတွေ မခံစားရသေးပါဘူး။ ဆေးစစ်တာ ဒါမှမဟုတ် စစ်ဆေးတာတွေ ပြုလုပ်မှသာ ရောဂါကို သိနိုင်တဲ့ အဆင့်ပါ။ ရောဂါကို စောစီးစွာ ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း (screening) ဟာ ဒီအဆင့်မှာပဲ လုပ်ဆောင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

• ရောဂါလက္ခဏာပြတဲ့အဆင့် (Clinical phase)

    ◦ ဒီအဆင့်ကတော့ ရောဂါလက္ခဏာတွေ စတင်ပေါ်ပေါက်လာပြီး လူနာက ဆေးကုသမှု ခံယူတဲ့ အဆင့်ပါ။ ဒီနောက်မှာတော့ ရောဂါက ပျောက်ကင်းတာ၊ ထိန်းချုပ်နိုင်တာ၊ မသန်မစွမ်းဖြစ်တာ ဒါမှမဟုတ် သေဆုံးတာ စတဲ့ အဆုံးသတ်တွေ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါတယ်။