Outbreak Investigation

Outbreak Investigation ဆိုတာက ရောဂါတစ်ခု ရုတ်တရက် ပျံ့နှံ့လာတဲ့အခါ ဘာကြောင့်ဖြစ်တာလဲ၊ ဘယ်လိုဖြစ်တာလဲ၊ ဘယ်လိုထိန်းချုပ်ရမလဲဆိုတာကို စုံစမ်းဖော်ထုတ်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုပါပဲ။ 

Outbreak Investigation ရဲ့ အဓိကအဆင့်များ

ဥပမာ၊ ကျေးရွာတစ်ခုမှာ ဝမ်းလျှောရောဂါဖြစ်နေတယ်ဆိုပါစို့။

1. Outbreak ဖြစ်နေကြောင်း အတည်ပြုပါ (Confirm the Outbreak)

ပထမဆုံး၊ ဒါက တကယ် outbreak ဟုတ်မဟုတ် စစ်ဆေးရပါတယ်။ ဆိုလိုတာက လူတွေ ပုံမှန်ထက် ပိုပြီး ရောဂါဖြစ်နေလား၊ ဒါမှမဟုတ် ပုံမှန်ဖြစ်နေတဲ့ ရောဂါတွေပဲလားဆိုတာ အတည်ပြုရတယ်။ ဥပမာ၊ ကျေးရွာမှာ တစ်ပတ်အတွင်း လူ ၅၀ လောက် ဝမ်းလျှောဖြစ်နေတယ်ဆိုရင် ဒါက ပုံမှန်မဟုတ်တော့ပါဘူး။ Gordis က ဒီအဆင့်မှာ ဆေးရုံတွေ၊ ဆေးခန်းတွေက မှတ်တမ်းတွေကို ကြည့်ပြီး ရောဂါဖြစ်နှုန်းကို နှိုင်းယှဉ်ရတယ်လို့ ပြောပါတယ်။

2. ရောဂါကို သတ်မှတ်ပါ (Define the Case)

ရောဂါကို ဘယ်လိုသတ်မှတ်မလဲဆိုတာ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ချမှတ်ရပါတယ်။ ဆိုလိုတာက “ဝမ်းလျှောရောဂါ” ဆိုတာ ဘယ်လို လက္ခဏာတွေရှိရမလဲဆိုတာကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရပါတယ်။ ဥပမာ၊ “တစ်နေ့မှာ ၃ ကြိမ်ထက်ပိုပြီး ဝမ်းသွားတာ၊ ဝမ်းဗိုက်အောင့်တာ” စသဖြင့် သတ်မှတ်ချက် (case definition) ချမှတ်ရတယ်။ Lilienfeld က case definition ကို အချိန်၊ နေရာ၊ လူပုဂ္ဂိုလ်နဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး သတ်မှတ်ဖို့ အကြံပြုတယ်။ ဒါက ရောဂါဖြစ်သူတွေကို မှန်ကန်စွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။

3. ရောဂါဖြစ်သူတွေကို ဖော်ထုတ်ပါ (Identify Cases)

ရောဂါဖြစ်နေတဲ့သူတွေကို ဘယ်သူတွေလဲ၊ ဘယ်နေရာမှာ ဖြစ်နေလဲ၊ ဘယ်အချိန်မှာ ဖြစ်တာလဲဆိုတာကို စုံစမ်းရပါတယ်။ ဥပမာ، ကျေးရွာထဲက လူတွေကို တစ်အိမ်တက်ဆင်း မေးမြန်းတာ၊ ဆေးရုံမှတ်တမ်းတွေကို စစ်ဆေးတာမျိုး လုပ်ရပါတယ်။ Rothman က ဒီအဆင့်မှာ “descriptive epidemiology” (ဖော်ပြရောဂါဗေဒ) ကို အသုံးပြုပြီး ရောဂါဖြစ်သူတွေရဲ့ အသက်၊ ကျား/မ၊ နေရာဒေသ၊ အချိန်စတဲ့ အချက်တွေကို စုဆောင်းဖို့ အလေးပေးပါတယ်။

4. ဒေတာတွေကို စုဆောင်းပြီး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပါ (Collect and Analyze Data)

ရောဂါဖြစ်သူတွေဆီက အချက်အလက်တွေကို စုဆောင်းပြီး ဘာကြောင့် ဖြစ်နိုင်လဲဆိုတာကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရပါတယ်။ ဥပမာ၊ ဝမ်းလျှောဖြစ်သူတွေက ဘယ်ရေကို သောက်နေလဲ၊ ဘယ်အစားအစာကို စားခဲ့လဲ၊ ဘယ်နေရာကို သွားခဲ့လဲဆိုတာကို မေးမြန်းရတယ်။ ဒီအဆင့်မှာ “epidemic curve” (ရောဂါပျံ့နှံ့မှု မျဉ်းကွေး) ဆွဲပြီး ရောဂါဘယ်အချိန်မှာ စဖြစ်လာလဲ၊ ဘယ်လောက်မြန်မြန်ပျံ့လဲဆိုတာကို ကြည့်တယ်। Gordis က ဒီလို ဒေတာတွေကို အချိန်၊ နေရာ၊ လူပုဂ္ဂိုလ်နဲ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဖို့ အကြံပြုပါတယ်။

5. အကြောင်းအမျိုးမျိုးကို ခန့်မှန်းပါ (Develop Hypotheses)

ရောဂါဘာကြောင့်ဖြစ်တာလဲဆိုတဲ့ ယူဆချက်တွေ (hypotheses) ထုတ်ရပါတယ်။ ဥပမာ၊ ဝမ်းလျှောဖြစ်သူတွေအားလုံး တူညီတဲ့ ရေတွင်းက ရေသောက်ထားတယ်ဆိုရင် ဒီရေတွင်းထဲမှာ ဘက်တီးရီးယားရှိတယ်လို့ ယူဆလို့ရပါတယ်။ Lilienfeld က ဒီအဆင့်မှာ “analytic epidemiology” (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရောဂါဗေဒ) ကို အသုံးပြုပြီး အကြောင်းအချက်တွေကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ ဥပမာ၊ case-control study လိုမျိုး လေ့လာမှုတွေနဲ့ ရောဂါဖြစ်သူတွေနဲ့ မဖြစ်သူတွေကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါတယ်။

6.ယူဆချက်တွေကို စမ်းသပ်ပါ (Test Hypotheses)

ယူဆချက်တွေကို မှန်ကန်မှု ရှိမရှိ စမ်းသပ်ရပါတယ်။ ဥပမာ၊ ရေတွင်းက ရေထဲမှာ ဘက်တီးရီးယားရှိတယ်လို့ ယူဆထားတယ်ဆိုရင် ရေနမူနာယူပြီး ဓာတ်ခွဲခန်းမှာ စစ်ဆေးရပါတယ်။ Rothman က statistical analysis နဲ့ ဒီယူဆချက်တွေကို စမ်းသပ်ဖို့ အလေးပေးတယ်။ ဥပမာ၊ ရေတွင်းက ရေသောက်သူတွေမှာ ဝမ်းလျှောဖြစ်နှုန်း ပိုများလား၊ တခြားရေသောက်သူတွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်တယ်။

7. ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ထုတ်ပါ (Identify the Source)

ဒေတာတွေကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီးတဲ့အခါ ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ အဓိကအရင်းအမြစ်ကို ဖော်ထုတ်ရပါတယ်။ ဥပမာ၊ ရေတွင်းထဲမှာ E. coli ဘက်တီးရီးယားတွေ့ရင် ဒါက ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ အရင်းအမြစ်ဖြစ်နိုင်တယ်။ Gordis က ဒီအဆင့်မှာ ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ source ကို အမြန်ဆုံး ဖော်ထုတ်ဖို့ အရေးကြီးတယ်လို့ ပြောပါတယ်။

8. ထိန်းချုပ်ရေး အစီအမံတွေ ချမှတ်ပါ (Implement Control Measures)

ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ အရင်းအမြစ်ကို သိပြီဆိုရင် ထိန်းချုပ်ဖို့ အစီအမံတွေ ချမှတ်ရပါတယ်။ ဥပမာ၊ ရေတွင်းက ရေညစ်ညမ်းနေတယ်ဆိုရင် အဲဒီရေတွင်းကို ပိတ်ပြီး သန့်ရှင်းတဲ့ ရေသောက်ဖို့ လူတွေကို ပြောရပါတယ်။ ဒါမှမဟုတ် ရေကို ကြိုချက်ပြီးမှ သောက်ဖို့ အကြံပေးရတယ်။ Lilienfeld က ဒီလို control measures တွေကို လူထုကျန်းမာရေးအဆင့်မှာ လျင်မြန်စွာ လုပ်ဆောင်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။

9. ရလဒ်တွေကို မှတ်တမ်းတင်ပြီး ဆက်လက်စောင့်ကြည့်ပါ (Document and Monitor)

ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းအရင်းနဲ့ ထိန်းချုပ်ရေး အစီအမံတွေကို မှတ်တမ်းတင်ရပါတယ်။ ဒါမှ အနာဂတ်မှာ ဒီလို outbreak ထပ်မဖြစ်အောင် သင်ခန်းစာယူနိုင်ပါမယ်။ ဥပမာ၊ ရေတွင်းညစ်ညမ်းမှုကြောင့် ဝမ်းလျှောဖြစ်တယ်ဆိုရင် ရေတွင်းတွေကို ပုံမှန်စစ်ဆေးဖို့ အစီအစဉ်ချမှတ်ရပါတယ်။ Rothman က ဒီအဆင့်မှာ long-term surveillance (ရေရှည်စောင့်ကြည့်မှု) က အရေးကြီးတယ်လို့ ပြောပါတယ်।

10. လူထုကို အသိပေးပါ (Communicate Findings)

 နောက်ဆုံးအနေနဲ့ လူထုကို ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းအရင်းနဲ့ ဘယ်လိုကာကွယ်ရမလဲဆိုတာကို အသိပေးရပါတယ်။ ဥပမာ၊ ကျေးရွာသားတွေကို ရေတွင်းက ရေမသောက်ဖို့၊ ရေကို ကြိုပြီးမှ သောက်ဖို့ ပညာပေးရပါတယ်။ Gordis က ဒီလို communication က လူထုရဲ့ ယုံကြည်မှုရဖို့ အရေးကြီးတယ်လို့ ပြောပါတယ်။

ဥပမာနဲ့ ရှင်းပြမယ်

ကျေးရွာတစ်ခုမှာ ဝမ်းလျှောရောဂါ outbreak ဖြစ်တယ်ဆိုပါစို့:  

– အဆင့် ၁: ကျန်းမာရေးဌာနက လူ ၅၀ လောက် ဝမ်းလျှောဖြစ်နေတာကို သတိထားမိပြီး outbreak ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုတယ်။  

– အဆင့် ၂: ဝမ်းလျှောရောဂါဆိုတာ “တစ်နေ့မှာ ၃ ကြိမ်ထက်ပို ဝမ်းသွားတာ” လို့ သတ်မှတ်တယ်။  

– အဆင့် ၃: ဖြစ်သူတွေက ဘယ်နေရာမှာနေလဲ၊ အသက်ဘယ်လောက်လဲဆိုတာကို စုံစမ်းတယ်။ တွေ့ရတာက အများစုက ရေတွင်းတစ်ခုက ရေသောက်သူတွေပါ။  

– အဆင့် ၄: Epidemic curve ဆွဲကြည့်တဲ့အခါ ရောဂါက တစ်ပတ်အတွင်း ရုတ်တရက် တိုးလာတာကို တွေ့ရပါတယ်။  

– အဆင့် ၅: ယူဆချက်အနေနဲ့ ရေတွင်းထဲက ရေက ညစ်ညမ်းနေတာလို့ ထင်ပါတယ်။  

– အဆင့် ၆: ရေနမူနာကို ဓာတ်ခွဲခန်းမှာ စစ်ဆေးတဲ့အခါ E. coli ဘက်တီးရီးယားတွေ့ပါတယ်။  

– အဆင့် ၇: ရေတွင်းက ရေညစ်ညမ်းနေတာကို အတည်ပြုလိုက်ပါတယ်။  

– အဆင့် ၈: ရေတွင်းကို ပိတ်ပြီး သန့်ရှင်းတဲ့ရေ‌ေတွ ဝေငှပေးပါတယ်။  

– အဆင့် ၉: ဒီအချက်တွေကို မှတ်တမ်းတင်ပြီး ရေတွင်းတွေကို ပုံမှန်စစ်ဆေးဖို့ အစီအစဉ်ချပါတယ်။  

– အဆင့် ၁၀: ကျေးရွာသားတွေကို ရေကြိုသောက်ဖို့ ပညာပေးပါတယ်။  

Outbreak Investigation ရဲ့ အရေးပါမှု

Gordis ရဲ့ *Epidemiology* မှာ outbreak investigation က ရောဂါပျံ့ပြီး လူထုကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်မှုမဖြစ်အောင် အမြန်ဆုံး ထိန်းချုပ်ဖို့ အရေးကြီးတယ်လို့ ပြောတယ်။ Lilienfeld ကတော့ ဒီလုပ်ငန်းစဉ်မှာ လူထုနဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုက အဓိကဖြစ်တယ်လို့ အလေးပေးတယ်။ Rothman ကတော့ statistical methods တွေနဲ့ ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းအချက်တွေကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်ဖို့ အကြံပြုတယ်။

နိဂုံးချုပ်

Outbreak Investigation ဆိုတာ ရောဂါတစ်ခု ရုတ်တရက် ပျံ့နှံ့လာတဲ့အခါ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ထုတ်ပြီး ထိန်းချုပ်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ပါ။ ဒီအဆင့်တွေကို လိုက်နာရင် ရောဂါပျံ့တာကို လျင်မြန်စွာ တားဆီးနိုင်ပြီး လူထုကျန်းမာရေးကို ကာကွယ်နိုင်ပါတယ်။ 

နပေတိုး