Health Policy

ကျန်းမာရေးပေါ်လစီနဲ့ ပတ်သက်ပြီး Kingdon model နဲ့ Hall model တွေအကြောင်း နည်းနည်းပြောပြချင်ပါတယ်။ ပထမဆုံး ပြောရရင်၊ Kingdom ဆိုတာ John Kingdon ဆိုတဲ့ ပညာရှင်က တီထွင်ခဲ့တဲ့ Multiple Streams Framework လို့ ခေါ်တဲ့ မော်ဒယ်ပါ။ Hall model ကတော့ Hall et al. (၁၉၇၅) ရဲ့ ဖရိန်ကို ဆိုလိုတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနှစ်ခုလုံးက ကျန်းမာရေးပေါ်လစီ ဖန်တီးရေး လုပ်ငန်းစဉ်ကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူ ဖြစ်ပါတယ်။
ပထမ Kingdon model အကြောင်း စပြောရအောင်ပါ။ ဒီမော်ဒယ်က ပေါ်လစီ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ကို စီးဆင်းနေတဲ့ မြစ်လေးစင်း ပုံစံမျိုးနဲ့ ရှင်းပြပါတယ်။ အဓိက သုံးခု ရှိပါတယ်
– Problem stream၊
-Policy stream နဲ့
-Politics stream တွေ ပါ။
ဒီမြစ်သုံးခု တွေ့ဆုံတဲ့ အချိန်မှာ ပေါ်လစီ ပြတင်းပေါက် (policy window) လို့ ခေါ်တဲ့ အခွင့်အရေး ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ပေါ်လစီ တစ်ခု ပြောင်းလဲနိုင်ပါတယ်။
ဥပမာ ကျန်းမာရေး နယ်ပယ်မှာ ပြဿနာ(problem stream) ဆိုတာ ကျန်းမာရေး ပြဿနာ တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာတဲ့ အခါ ဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာ COVID-19 ကပ်ရောဂါ ပျံ့နှံ့ချိန်မှာ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း ကျန်းမာရေး စနစ်တွေ ပြဿနာ ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါက ပြဿနာ စီးဆင်းမှုမှာ ပါဝင်ပါတယ်။
ပေါ်လစီ (policy stream) ကတော့ ပညာရှင်တွေ သို့မဟုတ် အကြံပေး တွေ က ဖြေရှင်းနည်း တွေ ပြင်ဆင်ထားတဲ့ အစီအစဉ်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။
ဥပမာ ကပ်ရောဂါ ကာကွယ်ရေး အတွက် တရားဝင် ကာကွယ်ဆေး ထုတ်လုပ်ရေး နဲ့ ဖြန့်ဖြူး ရေး ပေါ်လစီ တွေ ဖြစ်ပါတယ်။
နိုင်ငံရေး(politics stream) ကတော့ နိုင်ငံရေး အခြေအနေ၊ ရွေးကောက်ပွဲ တွေ သို့မဟုတ် အစိုးရ ပြောင်းလဲမှု တွေ ပါဝင်ပါတယ်။
ဥပမာ အိုဘာမာ အုပ်ချုပ်ချိန်မှာ Affordable Care Act (Obamacare) ပေါ်လစီ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့တာ ဒီ မြစ်သုံးခုကြောင့်ဖြစ်လာတဲ့ ပေါ်လစီပြတင်းပေါက်ချိန် ကို အသုံးချခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီမော်ဒယ်က ကျန်းမာရေး ပေါ်လစီ တွေ ဘယ်လို ဖြစ်ပေါ်လာလဲ ဆိုတာ နားလည်ဖို့ အရမ်း အထောက်အကူ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်တစ်ခု Hall model အကြောင်း ပြောရအောင်ပါ။
ဒီမော်ဒယ်က Hall et al. (၁၉၇၅) ရဲ့ အစီအစဉ် ချမှတ်ရေး ဖရိန်ပါ။
အဓိက အချက်သုံးခု ရှိပါတယ်
– Legitimacy (တရားဝင်မှု)၊
-Feasibility (ဖြစ်နိုင်မှု) နဲ့
-Support (ထောက်ခံမှု) တွေ ပါ။
ဒီ သုံးခုလုံး မြင့်တက်နေတဲ့ အခါ ပေါ်လစီ တစ်ခု အလုပ်လုပ်နိုင်ပါတယ်။
ကျန်းမာရေး ပေါ်လစီ နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး ဥပမာ ပေးရရင်၊ အနောက်ရောမက ကျန်းမာရေး မြှင့်တင်ရေး ပေါ်လစီ တွေ မှာ သုံးခဲ့ပါတယ်။ ဥပမာ သန့်ရှင်းသောရေရရှိရေး ဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး မြှင့်တင်ရေး ပေါ်လစီတွေမှာ၊ Legitimacy ဆိုတာက ပြဿနာက တကယ့်လူမှုပတ်ဝန်းကျင်မှာ အရေးကြီးတယ် ဆိုတာ လက်ခံခံရမယ်။ ဥပမာ အီသီယိုးပီးယား မှာ ရောဂါပျံ့နှံ့မှုက လူမှု ပြဿနာ အဖြစ် ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ရှင်းရေးပေါ်လစီတွေမှာ တရားဝင်မှု ရှိခဲ့ပါတယ်။ Feasibility ( ဖြစ်နိုင်မှု) ဆိုတာ ပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ဖော်ဖို့ နည်းပညာနဲ့ရန်ပုံငွေ ရှိမရှိပါ။ Support က နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်တွေ သို့မဟုတ် လူထုရဲ့ထောက်ခံမှုပါ။ ဥပမာ ဂလိုဘယ်ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ရဲ့ ရောဂါ ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီတွေမှာ ဒီသုံးခုလုံး ပြည့်စုံချိန်မှာ အောင်မြင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒီမော်ဒယ်က Kingdon နဲ့ တွဲသုံးရင် ပိုမိုပြည့်စုံတဲ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုတွေကို ရပါတယ်။
ကျန်းမာရေး ပေါ်လစီ နဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ အခြားနာမည်ကြီးမော်ဒယ်တွေလည်း ရှိပါတယ်။ ဥပမာ အနေနဲ့ – Beveridge model၊
-Bismarck model၊
-National Health Insurance model နဲ့
-Out-of-Pocket model တွေ ပါ။
ဒါတွေ က ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံ တွေ ရဲ့ ကျန်းမာရေး စနစ် ဖွဲ့စည်းပုံ ကို ရှင်းပြပါတယ်။ ဥပမာ Beveridge model က ဗြိတိန် လို နိုင်ငံ တွေ မှာ သုံးပါတယ်။ အစိုးရ က ဆေးရုံ တွေ ကို ပိုင်ဆိုင်ပြီး အခမဲ့ သို့မဟုတ် စျေးချိုချိုနဲ့ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးတဲ့နည်း ဖြစ်ပါတယ်။ Bismarck model က ဂျာမနီ လို နိုင်ငံ တွေအသုံးပြုပြီး ပုဂ္ဂလိကအာမခံကုမ္ပဏီတွေကနေ တဆင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ ထောက်ပံ့မှုတွေ ပေးပါတယ်။ National Health Insurance က ကနေဒါ မှာသုံးပါတယ်။ အစိုးရက အာမခံပေးပြီး ပုဂ္ဂလိက ဆေးရုံတွေ ရဲ့ ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုတွေကို အသုံးပြုပါတယ်။ Out-of-Pocket က အိန္ဒိယလို နိုင်ငံ တွေမှာ အသုံးများပါတယ်။ ကာယကံရှင်တွေ ကိုယ်တိုင် ပေးဆောင်ရတဲ့ ပုံစံ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီ မော်ဒယ်တွေ က ကျန်းမာရေး ပေါ်လစီ တွေ ကို ဘယ်လို အကောင်အထည်ဖော်လဲ ဆိုတာ နားလည်ဖို့ အထောက်အကူ ဖြစ်ပါတယ်။
ထပ်ဖြည့်ရရင် Walt and Gilson framework ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဒါက ကျန်းမာရေးပေါ်လစီ ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာရေးအတွက် သုံးပါတယ်။ အကြောင်းအရာ (context)၊ အကြောင်းချင်းရာ (content) နဲ့ လုပ်ငန်းစဉ် (process) တွေ ကို ကြည့်ပါတယ်။
ဥပမာ အာဖရိကနိုင်ငံတွေရဲ့ ကျန်းမာရေးပေါ်လစီတွေမှာ ဒီဖရိန်ကို သုံးခဲ့ပါတယ်။
အခုနောက်ပိုင်း အသုံးများလာတဲ့ Stages Heuristic model ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဒါက ပေါ်လစီ လုပ်ငန်းစဉ် ကို အဆင့် လေးဆင့် ခွဲပါတယ်
– Agenda setting၊
-Policy formulation၊
-Decision making နဲ့
-Implementation တွေ ပါ။ ရောဂါကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ ပေါ်လစီတွေမှာ အသုံးများပါတယ်။
ဒီမော်ဒယ်တွေ အားလုံးက ကျန်းမာရေးပေါ်လစီတွေကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ဖန်တီးဖို့နဲ့ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးနိုင်ပါတယ်။
နပေတိုး
Kingdon နဲ့ Hall လောက်ကိုပဲ နားလည်အောင် အရင်ဖတ်
အဟေဟေ